OSMANLICA NEDEN GERÇEK TÜRKÇE DEĞİLDİR? - 05.01.2015
Dr. Hasan Şahin KIZILCIK

Öncelikle Osmanlıca dendiğinde, "Osmanlı Türkçesi" diye geçen terimden söz ettiğimizi ve bunun bir kısaltma olduğunu belirtelim. Daha sonra da "Osmanlıca" dendiğinde bunu yalnızca "yazı biçimi" olarak algılamamak gerektiğini... Bu bir sınıf dilidir. Çünkü bu yazı biçimi, Osmanlıdan önce de vardı. Selçuklular da, Karahanlılar da, Gazneliler de aynı Arap tabanlı yazıyı kullanıyordu. Osmanlıcayı Osmanlıca yapan, dildeki değişimdir. Osmanlıca, döneminin "plaza dili"dir.

Şu gerçeği açıklığa kavuşturmak gerekir: Biz burada "Osmanlıca" derken; Arapça, Farsça ve Fransızca gibi dillerin sözcüklerinin egemen olduğu; dilbilgisi kurallarının bile bu dillerden alındığı, resmi yazışmalarda, bilim ve sanat terimlerinde, eğitimde ve divan edebiyatında kullanılan, gerçekte okuma yazma bilen az sayıdaki kişinin yalnızca yazı dili olarak kullandığı karma dilden söz ediyoruz. Osmanlı döneminde halkın kullandığı dile Osmanlıca demiyoruz. O dil gerçek Türkçedir. Birçok kez belirttiğimiz gibi; Osmanlıca seçkinlerin dili idi, yazı dili idi. Halk ozanlarımız sözlü edebiyat ürünleri vermiştir. Yazıya geçirmemişlerdir çoğu kez. Yazıya geçirilmesi çok sonraları olmuştur. Halkın Türkçeyi yazıya geçirmesi gerektiğinde o günlerde Arap abecesi kullanmaktan başka çaresi yoktu. Başka abece ile yazılması onu Türkçe dışında bir dil yapmaz. Ancak Osmanlıca derken, biz bir dilden söz ediyoruz, abeceden değil. Osmanlı yazısı başka şey, Osmanlıca başka şey. Kaldı ki o Osmanlı yazısı da değildir o. Osmanlıdan önce de vardı. Arap temelli yazı ve Osmanlıca farklı şeylerdir. Bunları karıştırmayalım...

Bir dilin ne olduğunu belirleyen en önemli iki özelliği, sözcükleri ve dilbilgisidir. Sözcüklerinin çoğunluğu hangi dildendir, ona bakılır. Ayrıca dilbilgisi kurallarına bakılır. Bu kurallar hangi dile benzer, hangi yapıdadır, onlar belirlenir. Biz de aynısını Osmanlıcaya yapalım...

1. Söz varlığının %70-80'i yabancı sözcüklerden oluşur (Kaynak: Prof. Dr. Doğan Aksan "Türkçenin Bağımsızlık Savaşımı"). Yüklemler dışında tümceleri oluşturan sözcükler genelde başka dillerdendir. Çoğu kez, yüklem olarak yabancı bir sözcüğe getirilen yardımcı eylem niteliğindeki "etmek, olmak, yapmak" gibi sözler kullanılır.

2. Dilbilgisi kuralları, Arapça ve Farsça gibi dillere göre belirlenmiştir:

Tamlama Yapma Kuralları:

Bizde önce tamlayan, sonra tamlanan, Türkçe çekim ekleri ile yapılır. "yaşam döngüsü, yaşamın döngüsü" gibi... Oysa Osmanlıcada Arapça kurallara göre yapılır. Sözcükler yer değiştirir ve sözcüklere Arapça ekler getirilir.
Örnekler: Efkâr-ı umûmî, gürûh-ı emvat, âb-ı hayat, hasretü'l mülk, ba’de’z-zevâl, akse’l-gâyât, ... vb.

Sözcük Türetme Kuralları

a. Sözcükler Arapça ve Farsça sözcük türetim kurallarına göre türetilir. Arapça ünsüzlere dayalı bir dil olduğundan sözcük türetimi 3 ünsüzün yan yana gelerek oluşturduğu kökün türlü “vezin”lerde ünlendirilmesiyle (seslendirilmesiyle) bir başka deyişle çekimlenmesiyle gerçekleştirilir. Sözcükler bükünlenir.
Örnekler: fikir > mefkure, kesret > kesir, humk > ahmak, nadir > ender, ayar > miyar, reften > revan, ... vb.

b. Sözcüklere Arapça ve Farsça ekler getirilerek sözcük türetilir. Ekler getirilirken, ekin hangi dilden olduğuna veya ekin getirildiği sözcüğün hangi dilden olduğuna bakılmaz. Başka başka dillerdeki sözcüklere başka başka dillerden gelen ekler getirilebilir.
Örnekler: bi- (biçare), -dar (mihmandar, emektar), -en (aynen), gayri- (gayrimüslim, gayrimenkul), hem- (hemşehri, hemfikir), -i (dini, hukuki, ahlaki), -kar (sanatkar), na- (nahoş, namüsait), -vari (külhanvari), -zade (Kaşıkçızade), -zede (depremzede), -gah (girizgah), -iyet (insaniyet), -at (gidişat), -et (variyet), -en (yakinen, ayrıyeten), ber- (bertaraf), ... vb.

c. Bileşik sözcükler oluşturulurken, sözcüğün hangi dilden geldiğine bakılmaz. Bu yüzden Arapça, Farsça, Türkçe, Fransızca gibi dillerin sözcükleri bir araya getirilip bileşik sözcükler yapılır.
Örnekler: kelalaka (Fr.+Ar.), dershane (Ar.+Far.), darphane (Ar.+Far.), Serkan (Far.+Tr.), halbuki (Ar.+Tr.), felaketzede (Ar.+Far.), maslahatgüzar (Ar.+Far.), işgüzar (Tr.+Far.), özbeöz (Tr.+Far.+Tr.), günbegün (Tr.+Far.+Tr.), misafirperver (Ar.+Far.), ... vb.

d. Türkçede olmayan bir biçimde Arapçadaki gibi sözcüklere dişillik ekleri getirilir.
Örnekler: Mürebbi-mürebbiye, müdür-müdüre, alim-alime, ... vb.

Sözcük Çekimleme

a. Sözcükler çoğul yapılırken Arapça ve Farsça eklerle çekimlenir.
Örnekler: devletler (iki devlet) > devleteyn, varak > evrak, ced > ecdad, mümin > müminun, felak > eflak, vuku > vukuat ... vb.

b. Sözcükler Arapça olarak çekimlenirler.
Örnekler: bi'n netice (neticede), an-samîmi'l-kalb (yürekten), fi’l-hakîka (gerçekten, hakikaten), li-zâtihi (kendiliğinden), mine’l-kadîm (eskiden beri), ke-zâlik (böylece), ... vb.