Prof. Dr. Hasan Şahin KIZILCIK

Türkçenin kökeni olan eski Altaycada soru adılı olarak kullanılan bir “ka” sözcüğü vardı. Bu sözcük halen Japoncada soru ilgeci olarak (bizdeki "mi" gibi) olduğu gibi “ka” biçiminde kullanılmaktadır. Bu “ka” sözü, Türkçede de birçok soru adılının türemesinde köken olmuştur. Türkiye Türkçesinin yerel ağızlarında ve Azerbaycan Türkçesinde “q” sesi ile karşılanan “kalın k” sesleri kimi kez katun > hatun örneğindeki gibi h'ye dönüşmüştür. Bu dönüşümü ve diğer bazı ses olaylarını göz önüne alarak, kimi soru adıllarımızın “ka” sözünden geldiği görülebilir. Örneğin; kaçan (ne zaman), kaç, kangı (hangi), kanı (hani), kem (kim), kalı (nasıl), kayın (nasıl), kanda (nerede), kara (nereye, > haraya)… vb. Eski Uygur kaynaklarında ise, “kaç: ne kadar, kaç; kaç kata: çok kez, genellikle; kaçan: ne zaman, kaçang: o kadar, kaç kez; kayu: hangi, hangisi” anlamlarında kullanılırdı.

Altay dillerinde yaygın ve ortak olan “ne?” soru adılının eski Türkçede “ny” damgası ile yazılıyor olması, eski Türkçede n sesi ile sözcük başlamaması kuralını yanlışlamamakta. Diğer yandan bu adıl, Moğolca gibi dillerde de görülmektedir. Moğolcada Altayca kökte “nyu” (uzun u sesi ile) biçiminde olan “ne” sözcüğündeki “n” sesi düşmüş ve günümüzde “yuu” biçimini almıştır. Türkçede ise “y” sesi düşmüş ve değişerek “ne” biçimine ulaşmıştır. Hem Moğolca hem de Türkçede bulunan, Altay dil ailesinde yaygın olarak kullanılan Türkçedeki soru adılı “ne”, Latinceye de aynı görev ve aynı biçimde geçmiştir. Türkçede olduğu gibi “ni” biçimi de vardır ve "negü" gibi türevlerine de rastlanır. “ni-tek, ni-tek-im” gibi sözcüklerde olduğu biçimde, aynı “ne” sözcüğü Latincede de “gibi” veya “olumsuzluk” anlamı sağlamak için de kullanılır.

Latincede "ne" sözcüğü eylemlerin sonuna gelerek ve ek gibi kullanılarak;
“venisti-ne: geldin mi?”, “vidisti-ne: gördün mü?”, “vidit-ne: gördü mü?”
gibi soru anlamı vermek için kullanıldığını da belirtmiştir. Olumsuzluk anlamı vermek için
“ne veniat: gelmesin”, ve Türkçede olduğu gibi ikilenmesiyle, “neque venit neque me vidit: ne geldi ne beni gördü / gelmedi, beni görmedi”
biçiminde kullanılmaktadır.

Ana Altaycadan gelen ve Orhun ve Uygur lehçelerinde kullanılan soru adılı olarak geçen “ka” sözcüğü Latinceye “ku > qu” olarak geçmiştir, Latincedeki quis (kim), quid (ne), qualis (nasıl), quando (ne zaman, nerede), quot (kaç, ne kadar) sözcükleri ile ilişkilendirmektedir. Örnek: quo vadis: nereye gideyim?

Bu soru adılları ve daha başka birçok Türkçe kökenli sözcük diğer Avrupa dillerine de Latince üzerinden geçmiştir. İngilizcedeki "who, where, which, what" gibi "wh" ile başlayan soru adılları ile Latincedeki "qu" arasında ilişki vardır. İngilizce kökenbilim sözlükleri, bu yapının Latincedeki "qu" (kwu > kwo > hwo > who) yapısından geldiğini söyler.

Kaynak: Prof. Dr. Vecihe Hatiboğlu

Diğer Yazılar

Özlü Söz:

Erkekler, hayatlarının bir devresinde evlerinin tam hakimidirler. O da doğdukları günden üç yaşına kadar oldukları zamandır. - (Gaston Paces)

Mustafa Kemal ATATÜRK diyor ki:
Türkiye'nin gerçek sahibi veefendisi, gerçek üretici olan köylüdür. O halde,herkesten daha çokrefah, mutluluk ve servete hakkı olan ve daha layık olan köylüdür. (1922 )