±mAn EKİ TÜRKÇE MİDİR? - 16.02.2014
Dr. Hasan Şahin KIZILCIK

Bazı kişiler, ±mAn ekinin Türkçe olmadığını ileri sürüyorlar. Bu görüşü savunalar, bu ekin İngilizcede "adam" anlamına gelen "man" sözcüğünden alındığını sanıyorlar. Böyle bir durum yoktur. Kanıtlayalım...

±mAn eki birçok eski kaynakta kullanılmıştır. Günümüzde işlekleştirilmiş bir ektir. Bu ekin eylemlere gelen biçiminin eski Türkçede "ben" anlamına gelen kişi adılı olan "men" sözcüğünden geldiği düşüncesi vardır. Bu nedenle iş yapan kişi veya aygıt anlamı verdiği durumlar yaygındır. Ada gelen biçimi de anlamı güçlendiren bir anlam katar. Diğer bir görüş de, -me ekine +n ekinin gelmesiyle oluştuğu yönündedir. Bu ekin kullanılma biçimini, eski kaynaklardan alınan ve yakın geçmişte türetilen sözcüklerle açıklayalım.

Diğer birçok eski kaynakta olmasına karşın, örnek olsun diye en eski sözlüğümüz sayılan Divanı Lugatit Türk'e başvurmakla yetinelim. Türklerin ingilizlerle ilişkide olmadığı 1072 yılında yazılan Düvanı Lugatit Türk'te bu ekin kullanıldığı sözcüklere bakalım:

batman, çulıman, kurman, sıkman, tuman, yalıman, yaman, yasıman, ketmen, közmen, örtmen, sökmen, temen, tümen, Türkmen.

Ekin özellikleri:
1. Adlara ve eylemlere gelebilir.
2. Adlara gelen +mAn eki, genelikle önad yapmada kullanılır. Genelde abartma, anlamı güçlendirme anlamı verir.
3. Eylemlere gelen -mAn eki, genelikle o eylemi yapan, o işi meslek olarak yapan kişileri veya işin yapıldığı aygıtı anlatmada kullanılır.

Bu ekle türetilmiş sözcüklere örnekler: şişman, kocaman, Türkmen, katman, delişmen, tümen, öğretmen, danışman, yönetmen, seğmen (sekmen biçiminden dönüşmüştür), yaman, uzman, sayman, savunman, yazman, eleştirmen, çevirmen, etmen, düzeltmen, yetişmen, duman, kölemen, karaman, evcimen, sıkman, küçümen, ataman, değirmen... vb.