|
±sAl EKİ TÜRKÇE MİDİR? - 21.10.2013
Dr. Hasan Şahin KIZILCIK
Bazı kişiler, ±sAl ekinin Türkçe olmadığını ileri sürüyorlar. Bunlardan belki de en çok sözü edileni olan Yavuz Bülent Bakiler... Kendisi hukukçu, yazar ve şair; hiçbir dilbilim eğitimi olmamasına karşın, ±sAl eklerinin Türkçe olmadığını, Fransızcadan alındığını ileri sürmüş, bunu "Türkçeyi sala bindirip sele verdiler" gibi bir sözlemle yaymıştır. İyi bir şair ve yazar olmasına karşın, sözlerinde ve yazılarında sık sık Arapçadan dilimize giren sözcükleri öven Bakiler'e, ne yazık ki birçok kişi inanmıştır. Oysa dilbilimciler bunun tersini söylemektedir.
±sAl eki Türkçedir. Türkçe olmayan ve Fransızcadan benzetilerek gelen ek, addan ad yapan ±Al ekidir (Türkçede böyle bir ek de vardır ancak farklı işlevdedir). Oysa Latin dillerinde ±sAl benzeri bir yapı yoktur.
Dilbilimcilerin araştırmalarından elde ettikleri bulgularına göre iki kuram vardır.
Birincisi: ±sAl eki hem eylemlere hem adlara gelen -sA- ekinden gelir. Bu ek özünde ekleşmiş sA- (düşünmek, saymak) eylemidir. Bu eyleme gelen eylemden sıfat yapıcı -l eki, ±sAl olarak birleşir.
İkincisi: ±sAl eki ile ±cIl eki aynı ektir (bu konuda Şinâsî Tekin'in bir derlemesi vardı) çünkü ikisi de ±sI- (benzer veya ilgili olmak) ekinden geliyor. Eski Türkçede -g ekiyle kaynaşmış ±sIg eki bulunuyor, bazı örneklerde ekin biçimi ±çIg olmuş (korkınçıg, tawışgançıg, ...), özellikle n, l, k gibi seslerden sonra. Bu ±sIg eki bugün ±sI veya ±msI biçiminde (yeşilimsi, sinsi, yassı, ...) görülmektedir. Bugünkü ±sAl eki ise, ±sI- ekinin sıfat yapan -l ekiyle kaynaşmış biçimi, Eski Uygurcada görülen bir geñişlemeye uğramış. Örneğin bugünkü çıkma durum eki +dAn Eski Türkçede +dIn biçimindeydi (böyle geñişleyen birçok ek var). Kısaca ±cIl eki ile ±sAl eki aynı ektir, biri daha eski biçimidir ve ünsüz benzeşmesi yaşamıştır.
Türkçede ±sAl eki ilk kez "uysal" sözcüğünde saptanmıştır (Ahmet Vefik Paşa, Lugât-i Osmânî, 1876). Uysa- eylemi "uymak istemek" anlamına gelir (susamak: su istemek, vb. gibi). Daha sonra DLT'nin (Divan-ı Lugat'it Türk) bulunmasıyla daha eski kaynaklarda da var olduğu görülmüştür.
Yalnızca ±sAl ekine değil benzer eklere de eski kaynaklardan örnekler verelim:
±Al eki
danal: saman kesmiği (dan: arpa) - DLT
tükel: büsbütün (tüke- eyleminden) - DLT
usal: gafil; iş bilmeyen (us kökü, usruk: uyuklayan) - DLT
kartal: parçalanmış et (kartı kartaldı: yarası azdı) - DLT
sakal: çenedeki kıllar (saka: dağ yamacı) - DLT
büktel: orta boylu (bükte: hançer) - DLT
püşkel: yufka - DLT
tepel: alnı beyaz; tepe gibi yığılmış (tepe kökünden) - Dede Korkut
yanal: yan taraf; yakıcı (yan kökünden) - Dede Korkut
teğel: kaba dikiş (teğ-: doku-, iliş-) - Lehçe-i Osmani
engel: mani; mezahim (engebe ile kökteş) - Lehçe-i Osmani
çökel: çöküntü; kalın tortu (çök- kökünden) - Lehçe-i Osmani
çöngel: ufak, çamurlu bataklık; göl (çönge: görevini yapamaz duruma gelmiş, körelmiş) - Lehçe-i Osmani
çokal (çukal): örtü, cüppe, setre; savaşlarda insan veya atların giydiği elbise (çuha kökünden) - Lehçe-i Osmani
topal: top, aksak (top: küt) - Lehçe-i Osmani
kaşkaval: kurutuşmuş kelle peyniri (kaskak: bir şeyin kurutulmuşu) - Lehçe-i Osmani
taval: demir dövülüken havuz duvarına yapışan tortu; tavan (tav kökünden) - Lehçe-i Osmani
tubal: taval ile aynı anlamdadır. (tubun/tübün: tencerenin dibinde kalan bir parça yemek) - Lehçe-i Osmani
kapal: mahsuriyet (kapa- kökünden) - Lehçe-i Osmani
kangal: kanırılmış ip turası (kang-: kanırmak) - Lehçe-i Osmani
kaval: içi delik düze şeyler (kav kökünden) - Lehçe-i Osmani
güzel: göze hoş gelen (göz kökünden) - Lehçe-i Osmani
çatal: iki başlı dallar (çat- eyleminden) - Lehçe-i Osmani
kural: kaide (kur- eyleminden) - Halk Ağızlarından Derleme
yaşal: ihtiyar (yaş kökünden) - Halk Ağızlarından Derleme
göğel: yeşil ördek (gök kökünden) - Halk Ağızlarından Derleme
apşal: salak, şapşal (apış- eyleminden) - Halk Ağızlarından Derleme
±Il/±gIl eki
çapavul: çapkı askeri, akıncı (Bugün çapul (Lehçe-i Osmani) olmuştur. çap-: akın etmek) - DLT
ökil: çok (ök-: yığmak)
mayıl: olgun (mayıl-: gevşemek) - DLT
üçgil (üçgül): üç köşeli (g düşer ve -ül olur) - DLT
yasul: yassı, yayvan (yası: enli) - DLT ve Dede Korkut
kızıl (kızgul): kırmızı (kızar- eylemi ile kökteş) - DLT
yalgıl: ak yeleli (yal veya yalığ: at yelesi) - DLT
başıl (başgıl): tepesinde beyaz bulunan (baş kökünden) - DLT
kırgıl: kırçıl (kır renhginden) - DLT
bıçgıl: elde ve ayaktaki çatlaklar (bıç: kesmek, biçmek) - DLT
böğrül: böğrü ak olan (böbrek ile kökteş) - DLT
targıl: alaca nesne (tarıl-: ek ile karanın karışması) - DLT
tenil: ön ayakları çizgili (ten: denk, akran) - DLT
yaşıl: yeşil (yaş: taze) - DLT
törtgil (törtgül): dört köşeli - DLT
çingil (çıngıl): asmanın sonradan sürdüğü salkımlar (çinge: ufak kıvılcım gibi ateş) - Lehçe-i Osmani
böğürülce: fasulye (böğür kökünden, böbrek ile kökteş) - Lehçe-i Osmani
öngül: dikbaş (öngüş-: inada binmek) - Lehçe-i Osmani
sekil: atın ayağındaki ak (seki: at ayağının beyazı) - Lehçe-i Osmani
siğil: kabarcık (siğ- kökünden) - Lehçe-i Osmani
dengil: dingil (denk kökünden) - Lehçe-i Osmani
turul: saf, duru (duru kökünden) - Lehçe-i Osmani
gönül: (göygül ile kökteş, göy- kökü) - Lehçe-i Osmani
yeğül: yukarı (yeğ kökünden) - Lehçe-i Osmani
EK: karavul, erdil, beğil, avsıl sözcükleri Dede Korkut Kitabında geçer. Gürül gürül, şırıl şırıl, ışıl ışıl, usul usul gibi yansımalarda da görülür.
±sAl/±sIl eki
sarsal: sansar (sargar, sarığ köklerinden, sarı ile kökteş) - DLT
arsal: kumral, konural (ar: kestane rengi) - DLT
kumsal: kumsu yer (kum kökünden) - Lehçe-i Osmani
yoksul: fakir (yok kökünden) - Lehçe-i Osmani
burunsal: atlara nal çakılırken burunlarına takılan şey (burun kökünden) - Halk Ağızlarından Derleme
baysal: asayiş (bay kökünden) - Radloff
uysal: uyumlu (kökü uy- eylemi) - Lehçe-i Osmani, Halk Ağızlarından Derleme
savsal: budala (sav- kökünden) - Halk Ağızlarından Derleme
soysal: asil (soy kökünden) - Halk Ağızlarından Derleme
yensel: tatlı, sevilerek yenen (ye- kökünden) - Halk Ağızlarından Derleme
kepsel: sersem, şaşkın - Halk Ağızlarından Derleme
bessel: reçel - Halk Ağızlarından Derleme
kavsal: koçanı sarılan mısır yaprağı - Halk Ağızlarından Derleme
kavsul: fındığın yeşik kabuğu - Halk Ağızlarından Derleme
yersil: aşağılanmış (yer- eyleminden) - Halk Ağızlarından Derleme
(Örnek sözcükler Haydar Ediskun tarafından derlenmiştir.)
Bu sözcüklerin "nispet" anlamı vermediğini söyleyenler vardır. Oysa bir ekin birden çok görevi olabilir. Bir sözcük bile nispet görevi almış ise bu görevi var demektir. Yalnızca işlekleştirilmesi yeterlidir. "Nispet" görevi için bir örnek verelim:
arsal: kumral, konural (ar: kestane rengi) - DLT
Arsal sözcüğündeki ar kökü, kestane rengi demektir. Arsal ise "Kestane rengine çalan" anlamı verir. Nasıl ki Arapça -i nispet eki kuzguni dendiğinde "kuzgun rengine çalan" anlamı veriyorsa, bu da öyledir. Dolayısıyla nispet anlamı katmıştır.
Diğer Yazılar
|
