CEMİL MERİÇ VE TÜRKÇE - 29.10.2012
Dr. Hasan Şahin KIZILCIK

Cemil Meriç demiş ki: "Hoca öğretmen oldu, talebe öğrenci. Öğretmen ne demek? Ne soğuk, ne haysiyetsiz, ne çirkin kelime. Hoca öğretmez, yetiştirir, aydınlatır, yaratır. Öğrenci ne demek? Talebe isteyendir; isteyen, arayan, susayan."

Oysa Meriç yanılmaktadır. Türkçe olan "öğretmen" ve "öğrenci" sözcükleri, "ökre-" eyleminin etken ve edilgen biçiminden türemiştir. "Ökre-" eylemi de "ök" (akıl) sözcüğünden gelir (DLT'de geçer). O da "ö-" eyleminden gelir. Anlamı düşünmektir. Bu kök Orhun Yazıtlarında bile "Bir todsar açsık ömez sen: Bir doysan açlık düşünmezsin" diye geçer. Yani öğretmen, "düşündüren, akıllandıran" demek; öğrenci ise "akılladırılan, düşündürülen" demektir.

Arapça "talabe" sözcüklerinin kökenine değinelim. Talebe talep eden, isteyen demektir. Yani her isteyen talebedir. Bakkaldan sakız isteyen de, manavdan elma isteyen de talep edendir. Bu durumda öğrenciyi anlatmak için uygun değildir. Fazla geniş anlamlıdır. Türkçe karşılığı istemci veya isteyendir. Hoca ise zaten Türkçedir. Hala da kullanılır. Koca sözünden gelir. Bilge demektir. Din adamı anlamındaki hoca ile karıştırılmamalıdır.

Günümüzde de geçmişte olduğu gibi, dildeki özleşme konusundaki eleştiriler bilimsel olmaktan çok uzak olup yalnızca geçmişe karşı duygusal bir ilgiden öteye geçmemektedir. Bu yüzden eleştiriler, "çirkin, soğuk" gibi duygusal sözcüklerle dile getirilmekte, ancak bilimsel bir gerekçe ortaya konulamamaktadır. Türk yazınının değerli yazarları bile ne yazık ki duygusal yaklaşmaktadır. Sözcüklerin derinlemesine kökenlemesini yapmaktan kaçınmakta, yüzeysel ve duygusal eleştirilerle karşı duruşlarını dile getirmektedirler.