Prof. Dr. Hasan Şahin KIZILCIK

Türkçede OD sözcüğü (eski biçimi: ot) ateş demektir. Ateş sözcüğü Farsçadır. Od- aynı zamanda ateş yakmak anlamında bir eylemdi. Türkçede eyleme gelen -ın ekinin işlevlerinden biri, o işi yapmakta kullanılan nesne adı türetmektir. Örneğin; tütün, oyun, vb. ODUN sözcüğü, ateşte yakılan nesne, "yakacak" anlamına gelmektedir. Zamanla özelleşip yalnızca yakılan ağaca verilen ad olarak kullanılmaya başlanmıştır. OCAK sözcüğü ot+çak biçiminde türemiştir. Daha sonra ses düşmesi olmuş ve OCAK durumunu almıştır. Buradaki +çak eki; gerçek, kolçak, sancak, sıcak sözcüklerine de gelen ektir. "Ateş yakılan yer" anlamındadır. Yine ateş yakılan yer anlamına gelen, OTAĞ sözcüğü gerçekte ODA sözcüğünün eski biçimidir. OD sözcüğüne +ag ekinin gelmesiyle türemiştir. Oğuz Türkçesinde sondaki "g" sesi düşmüştür. Türklerde ateşin kutsal sayıldığı dönemlerde, çadırın içinde hiç söndürülmeyen bir ateş yanardı ve bu ateşte atalarının ruhlarının yaşadığına inanırlardı. Bu nedenle aileye ve eve ocak, baba ocağı (ata ocağı) gibi adlar verilmiştir.

Ek olarak, odak sözcüğü de ilginçtir. Merceğin ateş yakabildiği yeri anlamında bilimsel terim olarak dil devrimi sırasında türetilmiştir.

Eskiden tek tanrılı inançtan önce Türk inancında ateşin ruhla bağı olduğuna inanılırdı. Bu yüzden de cesetler yakılırdı. Dumanı göğe ulaşırken ruhun da Tanrı'ya ulaştığına inanılırdı. Eski ataların ruhunun da evden tam olarak ayrılmadığına inanılırdı. Onların ruhunun bir parçası evin ocağının ateşinde yaşardı. O yüzden o ateş hiç söndürülmezdi. Gece küllenir, gündüz yeniden alevlendirilirdi. Yanlışlıkla sönerse çırayla yakılmaz, yakın akraba olan bir evin ocağından alınan ateşle yeniden yakılırdı. O ateşte temsil edilen ata ruhlarına "Od Ana" ve "Od Ata" denirdi. Od Ana dişi ataları, Od Ata ise erkek ataları temsil ederdi. Ev o yüzden tapınak gibi görülürdü. Ev demek, orada yaşayan kutsal ruhların bulunduğu "ocak" demekti. Daha sonra aile tipi baba soylu hale gelince, Od Ana zamanla unutuldu ve Od Ata kaldı. Od Ata anlayışı, "baba ocağı" biçimine dönüştü. Bu düşünce tek tanrılı inanç, İslam inancı zamanlarında da devam etmiştir. Ayrıca "ocağı sönmek" deyimi de bu inancın kalıntısıdır.

Od eylem olarak yakılır veya yanar. Buradaki "ya-" eylemini incelemekte de yarar var. Kök sözcük olarak ya- eylemi, parıldamak anlamına gelir. Öyle ki, yıldız (yaldız), yıldırım (yaldırım), ışık (yaşuk) gibi sözlerin köküdür. Yakmak bu sözcükten türemiştir. Dönüşlü biçimi de yanmaktır.

Od ışık yanında ısı da verir. Öyleyse ısı sözcüğüne de bakalım. "Isı" sözcüğü Eski Türkçede (Uygur dinsel metinlerinde) "isig" biçimindeydi ve kökü de "isi-" (ısımak) idi. Aldığı ek, -g mastar ekidir (beti- > betig, arı- > arıg, bil- > bilig vb.). Bu ek, Oğuz Türkçesinde ardındaki ünlüyü uzatıp yitmiştir (bazı örneklerde -k olmuştur). Isın-, ısıt- gibi sözcükler aynı kökten türer.

"Sıcak" sözcüğü ise 14. yy'da "isicek" iken sonradan "ısıcak" olmuştur. Aldığı ek +çAk ekidir ve bunu alan örnekler olarak ancak, kolçak, kucak, gerçek, vb. verilebilir. Isıcak sözcüğünde baştaki "ı" sesi düşmüş ve sıcak olmuştur. İnceden kalına geçiş 17. yy sonrasında olmuştur (ya da yazıya geçmiştir).

Isı ve sıcaklık sözcükleri birer doğabilim terimleri olarak farklı anlamlarda kullanılmaktadır. Isı, aralarında ısıl denge olmayan (sıcaklık farkı olan) iki nesne arasında alınıp verilen erkeye (enerji) verilen addır. Sıcaklık ise, bir nesneyi oluşturan parçacıkların iç erkelerinin ortalaması ile ilgili bir büyüklüktür, erke değildir. Isı ve sıcaklık birbirileri yerine kullanılmaz. Bir nesnenin sıcaklığı olur ancak ısısı olmaz. O yüzden, "vücut ısısı" veya "havanın ısısı" gibi kullanımlar yanlıştır. "Vücut sıcaklığı" ve "havanın sıcaklığı" denir. Sıcaklıkölçer (termometre) ile ölçülen değer ısı değildir.

Diğer Yazılar

Özlü Söz:

Avlanmak istedik mi uçup gittiğimiz yer Kafdağı'dır. Akbaba gibi leş avlamayız biz. - (Mevlana Celaleddin Rumi)

Mustafa Kemal ATATÜRK diyor ki:
Tarih, milletlerin yükselme ve gerileme sebeplerini ararken birçok siyasi, askeri, toplumsal sebepler bulmakta ve saymaktadır. Şüphe yok, bütün bu sebepler, toplumsal olaylarda etkindirler. Fakat bir milletin doğrudan doğruya hayatıyla, yükselişiyle, gerilemesiyle ilgili ve bağlantılı olan, milletin ekonomisidir. Tarihin ve tecrübenin tespit ettiği bu gerçek, bizim milli hayatımızda ve milli tarihimizde de tamamen meydana çıkmıştır. Gerçekten Türk tarihi incelenirse bütün yükselme ve gerileme sebeplerinin bir ekonomi meselesinden başka bir şey olmadığı anlaşılır. Tarihimizi dolduran bunca başarılar, zaferler ve yahut mağlubiyetler, çöküşler ve felaketler, bunların hepsi; meydana geldikleri devirlerdeki ekonomik durumumuzla ilgili ve bağlantılıdır. Yeni Türkiyemizi layık olduğu seviyeye yükseltebilmek için, mutlaka ekonomimize birince derecede önem vermek mecburiyetindeyiz. Çünkü zamanımız tamamen ekonomi devresinden başka birşey değildir. (1923 )